Nhiễm Helicobacter pylori (H. pylori) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày – tá tràng và ung thư dạ dày. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều có thể áp dụng một phương pháp chẩn đoán duy nhất. Tùy theo mục đích lâm sàng, đặc điểm người bệnh và điều kiện trang thiết bị, bác sĩ sẽ lựa chọn kỹ thuật phù hợp nhằm đảm bảo độ chính xác và hiệu quả điều trị. Vậy hiện nay có những phương pháp nào để phát hiện H. pylori và chúng khác nhau ra sao?
Các phương pháp chẩn đoán nhiễm H. pylori
Các phương pháp chẩn đoán nhiễm H. pylori hiện nay được chia làm 2 nhóm chính: Phương pháp xâm lấn (invasive methods) - cần mẫu sinh thiết qua nội soi tiêu hóa và phương pháp không xâm lấn (non-invasive methods) - không cần can thiệp nội soi.
Trong thực tế, không có một phương pháp “tốt nhất” cho mọi trường hợp. Việc lựa chọn sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: mục đích chẩn đoán (chẩn đoán ban đầu, kiểm tra sau điều trị hay đánh giá thất bại điều trị/nghi ngờ kháng thuốc), đặc điểm người bệnh, điều kiện trang thiết bị tại cơ sở y tế, cũng như mức chi phí phù hợp với người bệnh.
A. Phương pháp xâm lấn (invasive methods) - Cần mẫu sinh thiết
1. Tế bào học (Cytology)
Nguyên lý: Tế bào học là phương pháp phát hiện/định tính H. pylori dựa trên hình thái vi khuẩn bằng cách quan sát trực tiếp dưới kính hiển vi. Vi khuẩn có dạng cong hoặc xoắn đặc trưng, được nhận diện dưới kính hiển vi sau khi nhuộm bằng các phương pháp như Gram, Giemsa hoặc Diff-Quik (Pap ít được sử dụng hơn).
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu sinh thiết → Phết mẫu lên lam kính → Cố định mẫu → Nhuộm → Soi kính hiển vi → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Thao tác đơn giản, chi phí thấp
- Cho kết quả nhanh (khoảng 30 phút)
- Có thể quan sát trực tiếp vi khuẩn
Nhược điểm:
- Phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm người đọc
- Độ nhạy trung bình (~75–85%)
- Không đánh giá được tổn thương mô
Thường dùng khi: Chủ yếu trong điều kiện hạn chế hoặc nghiên cứu
→ Tại Việt Nam: Ít sử dụng trong thực hành thường quy.
2. Mô bệnh học (Histopathology)
Nguyên lý: Mô bệnh học là phương pháp phân tích cấu trúc mô sinh thiết nhằm phát hiện H. pylori, đồng thời đánh giá tổn thương niêm mạc dạ dày. Thường sử dụng nhuộm H&E để đánh giá mô và các nhuộm đặc biệt (Giemsa, Warthin–Starry) để quan sát vi khuẩn rõ hơn.
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu sinh thiết → Cố định mẫu → Xử lý mô – đúc parafin → Cắt lát mỏng → Gắn lên lam kính → Nhuộm → Soi kính hiển vi → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Đánh giá toàn diện: vừa phát hiện vi khuẩn vừa đánh giá tổn thương mô
- Có giá trị cao trong chẩn đoán viêm, teo, dị sản, ung thư
- Độ nhạy cao (~89–95%), độ đặc hiệu rất cao
Nhược điểm:
- Thời gian trả kết quả dài (2-5 ngày)
- Chi phí cao hơn CLOtest/RUT
Thường dùng khi: Khi nội soi có tổn thương nghi ngờ hoặc cần đánh giá mô học.
→ Tại Việt Nam: Có trong phác đồ chẩn đoán (khi đã nội soi). Rất phổ biến tại các bệnh viện có nội soi tiêu hóa (tuyến tỉnh, trung ương).
3. Rapid Urease Test (RUT – CLOtest)
Nguyên lý: Phương pháp này còn được gọi là CLOtest (Campylobacter-like organism test), phát hiện/định tính H. pylori dựa trên hoạt tính urease, làm thủy phân urê và gây đổi màu chất chỉ thị. Vi khuẩn H. pylori tiết enzyme urease mạnh, phân giải urea thành amoniac (NH3) và bicarbonate, làm tăng pH môi trường. Sự thay đổi pH này dẫn đến biến đổi màu của chất chỉ thị (phenol red) trong môi trường thử.
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu sinh thiết → Đặt vào môi trường chứa urê và chất chỉ thị màu → Ủ/phản ứng → Quan sát đổi màu → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Kết quả nhanh (vài phút – 1 giờ)
- Độ nhạy cao ~88–95%, độ đặc hiệu thường dao động từ 95–100% tùy loại kit và điều kiện thực hiện.
- Dễ thực hiện, chi phí thấp.
Nhược điểm:
- Giảm độ nhạy khi mật độ vi khuẩn thấp hoặc bệnh nhân đang dùng PPI, kháng sinh, bismuth
- Không đánh giá được tổn thương mô.
Thường dùng khi:
- Chẩn đoán nhanh ban đầu ở bệnh nhân có chỉ định nội soi
- Kết hợp với mô bệnh học để tăng độ chính xác
→ Tại Việt Nam: Phổ biến nhất trong thực hành nội soi. Có ở hầu hết các bệnh viện và nhiều phòng khám nội soi.
4. Nuôi cấy vi khuẩn
Nguyên lý: Phương pháp nuôi cấy vi khuẩn dựa trên nguyên lý phân lập H. pylori sống trên môi trường chọn lọc nhằm phát hiện, định danh, xác định và đánh giá độ nhạy kháng sinh. Vi khuẩn được nuôi trong điều kiện vi khí hậu (microaerophilic), sau đó được nhận diện thông qua hình thái khuẩn lạc và các đặc điểm sinh hóa đặc trưng. Từ đó, có thể thực hiện kháng sinh đồ, góp phần định hướng điều trị phù hợp.
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu sinh thiết → Cấy lên môi trường nuôi chọn lọc → Ủ trong điều kiện vi khí hậu (microaerophilic) → Quan sát khuẩn lạc → Định danh/kháng sinh đồ → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Xác định kháng sinh đồ → cá thể hóa điều trị
- Độ đặc hiệu rất cao
Nhược điểm:
- Thời gian trả kết quả lâu: thường 3–7 ngày
- Kỹ thuật phức tạp, yêu cầu phòng lab chuyên sâu (vi khuẩn khó nuôi cấy)
- Độ nhạy không cao
Thường dùng khi:
- Thất bại điều trị nhiều lần hoặc nghi ngờ kháng kháng sinh
- Vai trò chính là làm kháng sinh đồ (antibiotic susceptibility)
→ Tại Việt Nam: Ít triển khai, chủ yếu ở các trung tâm lớn.
5. PCR (Khuếch đại gen)
Nguyên lý: PCR/RT-qPCR là kỹ thuật sinh học phân tử dùng để phát hiện hoặc định lượng/bán định lượng H. pylori bằng cách khuếch đại các gen đặc hiệu bằng các cặp mồi chuyên biệt thông qua tín hiệu huỳnh quang (Ct) trên máy PCR. Ứng dụng quan trọng nhất của PCR hiện nay là phát hiện đột biến kháng thuốc, đặc biệt là đột biến trên gen 23S rRNA liên quan đến kháng clarithromycin, đồng thời hỗ trợ phát hiện các gen độc lực như cagA, vacA (chủ yếu trên mẫu sinh thiết dạ dày). PCR trên các mẫu nước bọt hoặc huyết thanh chủ yếu phục vụ nghiên cứu dịch tễ học, do độ tin cậy trong chẩn đoán lâm sàng còn hạn chế nên ít được sử dụng thường quy.
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu (sinh thiết/phân/huyết thanh/nước bọt) → Tách DNA → Khuếch đại gen → Phát hiện tín hiệu → Phân tích → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Độ nhạy và độ đặc hiệu cao (~90–100%)
- Phát hiện được cả khi tải lượng vi khuẩn thấp
- Hỗ trợ phát hiện kháng thuốc
Nhược điểm:
- Chi phí cao, yêu cầu labo sinh học phân tử
- Không phân biệt được vi khuẩn sống hay đã chết
- Dễ bị ảnh hưởng bởi chất ức chế PCR (đặc biệt trong mẫu phân)
Thường dùng khi:
- Khi cần chẩn đoán H. pylori với độ nhạy cao hoặc thất bại điều trị hoặc nghi ngờ kháng thuốc
- Khi cần cá thể hóa phác đồ điều trị
- Nghiên cứu dịch tễ học.
→ Tại Việt Nam: Đang phát triển nhưng chưa phổ biến rộng rãi.
B. Phương pháp không xâm lấn (non-invasive methods) - không cần sinh thiết
1. Nghiệm pháp thở 13C hoặc 14C (Urea Breath Test=UBT)
Nguyên lý: UBT là phương pháp định tính/phát hiện H.pylori dựa trên hoạt tính urease của vi khuẩn. Sau khi uống urea gắn đồng vị carbon (13C hoặc 14C), nếu có H. pylori, urease sẽ phân giải urea tạo CO2 mang đồng vị. Khí CO2 này được hấp thu vào máu và thải ra qua hơi thở, từ đó có thể được đo bằng thiết bị phân tích chuyên dụng.
Quy trình tổng quát: Cho bệnh nhân uống urea gắn đồng vị carbon → Thu mẫu khí thở → Đo nồng độ CO2 trong hơi thở → Phân tích → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Độ nhạy cao (~97%), đặc hiệu cao (~96%)
- Phát hiện nhiễm đang hoạt động
- Không xâm lấn
Nhược điểm:
- Chi phí tương đối cao
- Cần thiết bị chuyên dụng
Thường dùng khi:
- Chẩn đoán ban đầu
- Đặc biệt hữu ích để đánh giá sau điều trị
→ Tại Việt Nam: Rất phổ biến tại các bệnh viện lớn, phòng khám tiêu hóa.
2. Sắc ký miễn dịch (LFA)
Nguyên lý: Phương pháp này dựa trên phản ứng kháng nguyên – kháng thể để phát hiện H. pylori. Thường áp dụng trên mẫu phân (phát hiện kháng nguyên) hoặc huyết thanh (phát hiện kháng thể), với kết quả hiển thị dưới dạng vạch màu trên que thử.
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu (phân/huyết thanh) → Xử lý mẫu → Nhỏ vào test → Phản ứng sắc ký → Đọc kết quả (mắt thường) → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật:
- Nhanh, dễ thực hiện
- Không cần thiết bị phức tạp
- Phù hợp triển khai rộng rãi
Nhược điểm: Độ nhạy phụ thuộc kit
Thường dùng khi:
- Chẩn đoán ban đầu
- Theo dõi sau điều trị
- Thay thế phương pháp UBT khi không có điều kiện thiết bị
- Phù hợp cho trẻ em hoặc khảo sát cộng đồng
→ Tại Việt Nam: Khá phổ biến, có trong phác đồ chẩn đoán, đặc biệt ở phòng khám và bệnh viện.
3. Kỹ thuật ELISA
Nguyên lý: ELISA là phương pháp định lượng/bán định lượng kháng nguyên H. pylori (mẫu phân) hoặc kháng thể (huyết thanh) thông qua phản ứng miễn dịch kháng nguyên – kháng thể gắn enzyme, tạo tín hiệu màu tỷ lệ với nồng độ chất cần đo và được đọc bằng máy quang phổ (spectrophotometer).
Quy trình tổng quát: Lấy mẫu (phân/huyết thanh) → Ủ phản ứng → Rửa → Tạo màu → Đo máy → Phân tích → Kết luận.
Ưu điểm nổi bật: Kỹ thuật đơn giản, dễ thực hiện
Nhược điểm: Không phân biệt nhiễm cũ với hiện tại → Giá trị lâm sàng hạn chế trong chẩn đoán nhiễm hoạt động
Thường dùng khi: Nghiên cứu dịch tễ hoặc khảo sát cộng đồng
→ Tại Việt Nam: Không phổ biến tại các phòng khám hay bệnh viện.
Tài liệu tham khảo:
[1] Nguyễn Thị Anh Xuân. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học nhiễm H. pylori ở trẻ em và các thành viên hộ gia đình của hai dân tộc Thái và Khơ-me (2016).
[2] BS CKII LÂM VÕ HÙNG. PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN NHIỄM HELICOBACTER PYLORI (2013).
[3] Koido, S., Odahara, S., Mitsunaga, M., Aizawa, M., Itoh, S., Uchiyama, K., et al. (2008). [Diagnosis of Helicobacter pylori infection: comparison with gold standard]. Rinsho Byori, 56(11), 1007-1013.
[4] Jambi LK. Systematic Review and Meta-Analysis on the Sensitivity and Specificity of 13C/14C-Urea Breath Tests in the Diagnosis of Helicobacter pylori Infection. Diagnostics (Basel). 2022 Oct 7;12(10):2428. doi: 10.3390/diagnostics12102428. PMID: 36292117; PMCID: PMC9600925.
[5] Bordin DS, Voynovan IN, Andreev DN, Maev IV. Current Helicobacter pylori Diagnostics. Diagnostics. 2021; 11(8):1458. https://doi.org/10.3390/diagnostics11081458
[6] Xuan SH, Wu LP, Zhou YG, Xiao MB. Detection of clarithromycin-resistant Helicobacter pylori in clinical specimens by molecular methods: A review. J Glob Antimicrob Resist. 2016 Mar;4:35-41. doi: 10.1016/j.jgar.2016.01.002. Epub 2016 Feb 8. PMID: 27436390.
[7] Lee JY, Kim N. Diagnosis of Helicobacter pylori by invasive test: histology. Ann Transl Med. 2015 Jan;3(1):10. doi: 10.3978/j.issn.2305-5839.2014.11.03. PMID: 25705642; PMCID: PMC4293485.
